Ömer B. Hattab (r.a)

[trhn]

ÖMER B. HATTAB (r.a)

                 İkinci Raşid Halife. İslâmı yeryüzüne yerleştirip, hakim
                 kılmak için Resulullah (s.a.s)'ın verdiği tevhidî mücadelede
                 ona en yakın olan sahabilerden biri. Hz. Ömer (r.a), Fil
                 Olayından on üç sene sonra Mekke'de doğmuştur. Kendisinden
                 nakledilen bir rivayete göre o, Büyük Ficar savaşından dört
                 yıl sonra dünyaya gelmiştir (İbnül-Esîr, Üsdül-Ğâbe, Kahire
                 1970, IV,146). Babası, Hattab b. Nüfeyl olup, nesebi Ka'b'da
                 Resulullah (s.a.s) ile birleşmektedir. Kureyş'in Adiy boyuna
                 mensup olup, annesi, Ebu Cehil'in kardeşi veya amcasının kızı
                 olan Hanteme'dir (bk. a.g.e., 145).
                 Kaynaklar Hz. Ömer (r.a)'in müslüman olmadan önceki hayatı
                 hakkında fazlaca bir şey söylemezler. Ancak küçüklüğünde,
                 babasına ait sürülere çobanlık ettiği, sonra da ticarete
                 başladığı bilinmektedir. O, Suriye taraflarına giden ticaret
                 kervanlarına iştirak etmekteydi (H. İbrahim Hasan,
                 Tarihul-İslâm, Mısır 1979, I, 210). Cahiliyye döneminde Mekke
                 eşrafı arasında yer almakta olup, Mekke şehir devletinin
                 sifare (elçilik) görevi onun elindeydi. Bir savaş çıkması
                 durumunda karşı tarafa elçi olarak Ömer gönderilir ve
                 dönüşünde onun verdiği bilgi ve görüşlere göre hareket
                 edilirdi. Ayrıca kabileler arasında çıkan anlaşmazlıkların
                 çözümünde etkin rol alır ve verdiği kararlar bağlayıcılık
                 vasfı taşırdı (Suyûtî, Tarihul-Hulefâ, Beyrut 1986, 123;
                 Üsdül-Ğâbe, IV, 146).
                 Hz. Ömer, sert bir mizaca sahip olup, İslâma karşı aşırı tepki
                 gösterenlerin arasında yer almaktaydı. Sonunda o, dedelerinin
                 dinini inkâr eden ve tapındıkları putlara hakaret ederek
                 insanları onlardan yüz çevirmeğe çağıran Muhammed (s.a.s)'ı
                 öldürmeye karar vermişti. Kılıcını kuşanarak, Peygamberi
                 öldürmek için harekete geçmiş, ancak olayın gelişim şekli onun
                 müslümanların arasına katılması sonucunu doğurmuştu.
                 Tarihçilerin ittifakla naklettikleri rivayete göre, Ömer
                 (r.a)'in müslüman oluşu şöyle gerçekleşmişti: Ömer, Resulullah
                 (s.a.s)'ı öldürmek için onun bulunduğu yere doğru giderken,
                 yolda Nuaym b. Abdullah ile karşılaştı. Nuaym ona, böyle
                 öfkeli nereye gittiğini sorduğunda o, Muhammed (s.a.s)'i
                 öldürmeye gittiğini söylemişti. Nuaym, Ömer'in ne yapmak
                 istediğini öğrenince ona, kızkardeşi ve eniştesinin yeni dine
                 girmiş olduğunu söyledi ve önce kendi ailesi ile uğraşması
                 gerektiğini bildirdi. Bunu öğrenen Ömer (r.a), öfkeyle
                 eniştesinin evine yöneldi. Kapıya geldiğinde içerde Kur'an
                 okunmaktaydı. Kapıyı çalınca, içerdekiler okumayı kesip,
                 Kur'an sayfalarını sakladılar. İçeri giren Ömer (r.a),
                 eniştesini dövmeye başlamış, araya giren kızkardeşinin aldığı
                 darbeden dolayı burnu kanamıştı. Kızkardeşinin ona, ne yaparsa
                 yapsın dinlerinden dönmeyeceklerini söyleyerek kararlılığını
                 bildirmesi üzerine, ona karşı merhamet duyguları kabarmaya
                 başlamış ve okudukları şeyleri görmek istediğini söylemişti.
                 Kendisine verilen sahifelerden Kur'an ayetlerini okuyan Ömer
                 (r.a), hemen orada imân etti ve Resulullah (s.a.s)'ın nerede
                 olduğunu sordu. O sıralarda müslümanlar, Safa tepesinin
                 yanında bulunan Erkam (r.a)'ın evinde gizlice toplanıp ibadet
                 ediyorlardı. Resulullah (s.a.s)'ın Daru'l-Erkam'da olduğunu
                 öğrenen Ömer (r.a), doğruca oraya gitti. Kapıyı çaldığında
                 gelenin Ömer olduğunu öğrenen sahabiler endişelenmeye
                 başladılar. Zira Ömer silahlarını kuşanmış olduğu halde
                 kapının önünde duruyordu. Hz. Hamza: "Bu Ömer'dir. İyi bir
                 niyetle geldiyse mesele yok. Eğer kötü bir düşüncesi varsa,
                 onu öldürmek bizim için kolaydır" diyerek kapıyı açtırdı.
                 Resulullah (s.a.s), Ömer (r.a)'ın iki yakasını tutarak;
                 "Müslüman ol ya İbn Hattab! Allahım ona hidayet ver!"
                 dediğinde, Ömer (r.a), hemen Kelime-i Şehadet getirerek imân
                 ettiğini açıkladı (İbn Sa'd, Tabakatu'l Kübra, II, 268-269;
                 Üsdül-Ğâbe, IV, 148-149; Suyûtî, Tarihu'l-Hulefa, Beyrut 1986,
                 124 vd.).
                 Rivayetlere göre Ömer (r.a)'ın müslüman oluşu, Resulullah
                 (s.a.s)'ın yapmış olduğu; Allahım! İslâmı Ömer b. el-Hattab
                 veya Amr b. Hişam (Ebû Cehil) ile yücelt" şeklinde bir duanın
                 sonucu olarak gerçekleşmişti (İbnul-Hacer el-Askalânî,
                 el-İsâbe fi Temyîzi's-Sahâbe, Bağdat t.y., II, 518; İbn Sa'd,
                 aynı yer; Suyûtî, a.g.e., 125).
                 Ömer (r.a), risaletin altıncı yılında müslüman olmuştur. O,
                 iman edenlerin arasına katıldığı zaman müslümanların sayısı
                 yetmiş seksen kişi kadardı (İbn Sa'd, aynı yer).
                 Mekkeli müşriklerin, gösterdiği zorbaca tepkiden dolayı
                 müslümanlar, Beytullah'a gidip namaz kılamıyor ve ancak
                 gizlice bir araya gelebiliyorlardı. Ömer (r.a) müslüman olunca
                 doğruca Beytullah'ın yanına gitti ve müslüman olduğunu
                 haykırdı. Orada bulunanlar şiddetli tepki gösterdi. Ancak o,
                 müşriklere karşı savaşını sürdürerek onların, müslümanlara
                 gösterdiği muhalefeti kırdı ve bir avuç müslümanla birlikte
                 herkesin gözü önünde Beytullah'ta namaza durdu. Onun bu
                 şekilde saflarına katılması müslümanlara büyük bir moral
                 desteği sağlamıştı. Abdullah İbn Mes'ud'un; "Ömer'in müslüman
                 oluşu bir fetihti" (Üsdül-Ğâbe, IV,151; İbn Sa'd, a.g.e., III,
                 270) sözü bunu açıkça ortaya koymaktadır. Taberî'nin İbn
                 Abbas'tan tahric ettiği bir hadise göre, müslümanlığını ilk
                 ilân eden kimse Hz. Ömer (r.a) olmuştur (Suyûtî, a.g.e.,129).
                 Ömer (r.a) benliğini kuşatan imanın verdiği heyecanla, küfre
                 karşı açık ve net bir şekilde, hiç bir tehdide aldırış etmeden
                 mücadele ediyordu. Müşrikler, şecaat ve kararlılığını eskiden
                 beri bildikleri için ona sataşmaya cesaret edemiyorlardı.
                 Müslüman olduktan sonra sürekli Resulullah (s.a.s)'ın yanında
                 bulunmuş, onu korumak için elinden gelen gayreti göstermiştir.
                 O, imân ettikten sonra müşriklere karşı çok sert davranmış ve
                 dinini her ortamda, kimseden çekinmeden herkese meydan
                 okuyarak savunmuştur. İslâm tebliğinin yeni bir veche
                 kazanması için Medine'ye hicret emrolunduğu zaman müslümanlar
                 Mekke'den gizlice Medine'ye göç etmeye başladıklarında, Hz.
                 Ömer, gizlenme ihtiyacı duymamıştı. Ömer (r.a), beraberinde
                 yirmi arkadaşı olduğu halde Medine'ye doğru yola çıkmıştı. Hz.
                 Ali (r.a) onun hicretini şu şekilde anlatmaktadır: "Ömer'den
                 başka gizlenmeden hicret eden hiç bir kimseyi bilmiyorum. O,
                 hicrete hazırlandığında kılıcını kuşandı, yayını omuzuna
                 taktı, eline oklarını aldı ve Kâ'be'ye gitti. Kureyş'in ileri
                 gelenleri Kâ'be'nin avlusunda oturmakta idiler. O, Kâ'be'yi
                 yedi defa tavaf ettikten sonra, Makâm-ı İbrahim'de iki rek'at
                 namaz kıldı. Halka halka oturan müşrikleri tek tek dolaştı ve
                 onlara; "Yüzler pisleşti. Kim anasını evladsız, çocuklarını
                 yetim, karısını dul bırakmak istiyorsa şu vadide beni takip
                 etsin" dedi. Onlardan hiç biri onu engellemeye cesaret edemedi
                 (Suyûtî, a.g.e., 130). Bunun içindir ki İbn Mes'ud;
                 "Onun hicreti bir zaferdi" (İbn Sa'd, aynı yer; Üsdül-Ğâbe,
                 IV, 153) demektedir.
                 Ömer (r.a), Medine dönemi boyunca İslamın yücelişini etkileyen
                 bütün olaylara aktif olarak iştirak etmiştir. Resulullah
                 (s.a.s)'ın önemli kararlar alacağı zaman görüşlerine
                 başvurduğu kimselerin başında Ömer (r.a) gelir. Onun ileri
                 sürdüğü görüşler o kadar isabetliydi ki; bazı ayetler onun
                 daha önce işaret ettiğine uygun olarak nazil oluyordu.
                 Resulullah (s.a.s) onun bu durumunu şu sözüyle ifade
                 etmekteydi: "Allah, hakkı Ömer'in dili ve kalbi üzere kıldı"
                 (Üsdül-Ğâbe, IV, 151).
                 Ömer (r.a), Bedir, Uhud, Hendek, Hayber vb. gazvelerin hepsine
                 ve çok sayıda seriyyeye katılmış, bunların bansında komutan
                 olarak görev yapmıştır. Bunlardan biri Hicretin yedinci
                 yılında Havazinliler'e karşı gönderilen seriyyedir.
                 Ömer (r.a), bütün meselelere karşı net ve tavizsiz tavır
                 koymakla tanınır. Onun küfre karşı düşmanlığı; müşriklerin,
                 İslâma karşı olan saldırılarını hazmedememe konusundaki
                 hassasiyeti; bazı kararlara şiddetle karşı çıkmasına sebep
                 olmuştur. Hudeybiye'de yapılan anlaşmanın müşrikler lehine
                 görünen maddelerine karşı çıkışı bunlardan biridir. Ancak o,
                 Resulün, Allah Teâlâ'nın gösterdiği doğrultuda hareket
                 etmekten başka bir şey yapmadığı uyarısı karşısında, hemen
                 kendini toparlamış ve olayın iç gerçeğini kavramıştı.
                 Resulullah (s.a.s)'ın vefatının hemen peşinden ortaya çıkan
                 karışıklığın Hz. Ebû Bekir'in halife seçilmesiyle yok
                 edilmesinde Hz. Ömer büyük rol oynamıştır. Hz. Ebû Bekir'in
                 kısa halifelik döneminde en büyük yardımcısı Ömer (r.a)
                 olmuştur.
                 Hz. Ebû Bekir (r.a) vefat edeceğini anladığında, Hz. Ömer'i
                 kendisine halef tayin etmeyi düşünmüş ve bu düşüncesini
                 açıklayarak bazı sahabilerle istişarelerde bulunmuştu. Herkes
                 Ömer (r.a)'ın fazilet ve üstünlüğünü kabul etmekle beraber,
                 onu bu iş için biraz sert mizaclı buluyorlardı. Hatta Talha
                 (r.a) ve diğer bazı sahabiler ona; "Rabbin seni Ömer'i hafife
                 tayin ettiğinden dolayı sorgularsa ona ne cevap vereceksin?
                 Bilirsin ki Ömer oldukça sert bir kimsedir" demişlerdi. Hz.
                 Ebû Bekir onlara; "Derim ki: Allahım! Kullarının en iyisini
                 onlara halife yaptım" karşılığını vermişti. Sonra da Hz.
                 Osman'ı çağırarak bir kâğıda Hz. Ömer'i halife tayin ettiğini
                 yazdırdı. Kâğıt katlanıp mühürlendikten sonra, Hz. Osman
                 dışarı çıkarak insanlardan kâğıtta yazılı olan kimseye bey'at
                 edilmesini istedi. Oradakilerin bey'at etmesiyle Hz. Ömer'in
                 II. Raşid halife olarak iş başına gelişi gerçekleşmiş oldu
                 (Üsdü'l-Ğâbe, IV,168-199; İbn Sad, a.g.e., III, 274 vd.;
                 Suyûtî a.g.e., 92-94).
                 Hz. Ömer Döneminde İslam Devleti ve Fetihler
                 Resulullah (s.a.s)'ın sağlığında Arap yarımadası İslâmın
                 hakimiyetine boyun eğdirilmiş ve insanlar bölük bölük ihtida
                 ederek müslümanlarla bütünleşmişlerdi.
                 Bunun peşinden Resulullah (s.a.s), İslam tebliğinin insanlara
                 ulaştırılmasının önünde bir set teşkil eden, müşrik zalim
                 güçlerden biri olan Bizans imparatorluğuna karşı askerî
                 seferleri başlatmıştı. Ebû Bekir (r.a), Resulullah (s.a.s)'ın
                 vefatından hemen sonra ortaya çıkan Ridde hareketlerini
                 bastırdıktan sonra, Bizans hakimiyetindeki topraklara askerî
                 akınlar başlatmış, öte taraftan çağın despot devletlerinden
                 ikincisi olan İran imparatorluğuna karşı da askerî
                 faaliyetlere girişmişti. Hz. Ömer (r.a)'in üzerine düşen, bu
                 siyaseti devam ettirmekten ibaretti. Hz. Ömer bir taraftan
                 Suriye'nin fethinin tamamlanması için gayret gösterirken, öte
                 taraftan İran cephesinde netice almak için ordular
                 sevkediyordu. Kadisiye savaşıyla İran ordusu hezimete
                 uğratılmış ve Kisrâ, saraylarını İslam ordusuna terk ederek
                 doğuya kaçmak zorunda kalmıştı. Peşpeşe gönderilen ordularla
                 İranın bazı bölgeleri savaş ile, bazı bölgeleri de sulh
                 yoluyla İslam'ın hakimiyetine boyun eğdirilmişti. Kuzeye
                 yönelen Muğîre b. Şu'be, Azerbaycanı sulh yoluyla ele
                 geçirmişti. Ermenistan bölgesi fethedilen yerler arasındaydı.
                 Suriye'nin fethi tamamlandıktan sonra bu bölgedeki askerî
                 harekât batıya doğru kaydırıldı. Etraftaki şehir ve kasabalar
                 fethedildikten sonra Kudüs kuşatma altına alındı. Şehirdeki
                 hristiyanlar bir süre direndilerse de sonunda barış istemek
                 zorunda kaldılar. Ancak, komutanlardan çekindikleri için şart
                 olarak şehri bizzat halifeye teslim etmek istediklerini
                 bildirmişlerdi. Durum Ebu Ubeyde tarafından bir mektupla Hz.
                 Ömer (r.a)'a bildirildi. Hz. Ömer (r.a) Ashabın ileri
                 gelenleriyle istişare ettikten sonra, Medine'den
                 komutanlarıyla buluşmayı kararlaştırdığı Cabiye'ye doğru yola
                 çıktı. Cabiye'de yapılan bir anlaşmadan sonra Hz. Ömer, bizzat
                 Kudüs'e kadar giderek şehri teslim aldı (H.16-M. 637). Hz.
                 Ömer (r.a) kısa bir müddet Kudüs'te kaldıktan sonra Medine'ye
                 geri döndü.
                 Bu arada İran cephesinde durumlar karışmaya başlamıştı. Hz.
                 Ömer, bölgede bulunan orduları takviye ederek İran meselesini
                 kesin bir sonuca bağlamaya karar verdi. Hicri 21 yılında
                 başlayan ve sürekli takviye edilen akınlarla Azerbaycan ve
                 Ermenistan da dahil olmak üzere, Horasan'a kadar bütün İran
                 toprakları İslam devletinin sınırları içine alınmış ve Fars
                 cephesinde askerî harekâtlar tamamlanmıştı.
                 Öte taraftan Amr b. el-As, hazırlayıp uygulamaya koyduğu
                 harekât planıyla Mısır'ı fethetmeyi başarmış, müslümanları
                 Mısır'dan geri püskürtmek için İskenderiyede hazırlıklara
                 girişen Bizanslıların üzerine yürüyerek burayı ele geçirmişti
                 (H. 21). Böylece Suriye'den sonra, Mısır'da da Bizans'ın
                 hakimiyetine son verilmiş oluyordu (Şibli Numanî, Bütün
                 yönleriyle Hz. Ömer ve Devlet İdaresi, Terc. Talip Yasar Alp,
                 İstanbul t.y., I, 285-286).
                 İslam ordularının fethettiği bölgelerdeki halk, müslümanlardan
                 gördükleri müsamaha ve âdil davranışlardan etkilenerek
                 kitleler halinde İslâma giriyorlardı. Asırlarca Bizans ve İran
                 devletlerinin zulmü altında ezilen, horlanan topluluklar
                 İslâmın kuşatıcı merhameti ile yüz yüze geldiklerinde müslüman
                 olmakta tereddüt göstermiyorlardı. Kendi dinlerinden dönmek
                 istemeyenler ise hiç bir baskıya maruz kalmadıkları gibi,
                 geniş bir inanç hürriyetine kavuşuyorlardı.
                 Hz. Ömer, bir taraftan İslâmın insanlığa tebliğinin önündeki
                 engelleri kaldırmak için ordular sevkederken, öte taraftan da
                 henüz müesseselerine kavuşmamış bulunan devleti
                 teşkilatlandırmaya çalışıyordu.
                 Hz. Ömer'den önce, orduya katılan askerler ve bunlara
                 dağıtılan paralar belirli defterlere yazılıp kayıt altına
                 alınmazdı. Bu durum normal olarak bazı karışıklıkların
                 çıkmasına sebep olur, gelir ve giderlerin hesabı yapılamazdı.
                 İlk zamanlar buna pek ihtiyaç da yoktu. Ancak devletin
                 sınırları genişlemiş ve bu geniş coğrafya içerisinde devletin
                 etkinliğini sağlayabilmek için idarî düzenlemeler yapılması
                 zarureti doğmuştu. O, ilk olarak askerlerin kayıtlarının
                 tutulduğu ve fey ve ganimet gelirlerinin dağıtımının
                 kaydedildiği "divan" teşkilatını kurdu.
                 Ayrıca, Suriye ve Irak'ta bulunan divanlar varlıklarını
                 korumuşlardır. Bunlar vergilerin toplanması ile alakalı
                 çalışmaları yürütmekteydiler. Suriye ve Irak'taki divanlar her
                 ne kadar İran ve Bizans malî teşkilatından kalma idiyse de,
                 onun Medine'de tesis ettiği divan hiçbir yabancı tesir söz
                 konusu olmaksızın, ortaya çıkan ihtiyaçları karşılamak için
                 kurulmuştur.
                 Hz. Ömer, feyden elde edilen gelirlerden verdiği atıyyeleri
                 bir gruplandırmaya tabi tutmuştur.
                 Hz. Ömer, yargı (kaza) işlerini bir düzene koymak için
                 valilerden ayrı ve bağımsız çalışan kadılar tayin eden ilk
                 kimsedir. O, Kufe'ye, Şureyh b. el-Haris'i, Mısır'a da Kays b.
                 Ebil-As es-Sehmî'yi kadı tayin etmiştir. Onun Medine'deki
                 kadısı Ebû Derda (r.a)'dır. Bu dönemin tanınmış kadılarından
                 birisi de Ebu Mûsa el-Eşari'dir. Hz. Ömer, tayin ettiği
                 kadılara, görevlerini ne şekilde ifa etmeleri gerektiğine dair
                 talimatlar verir ve onların bu çerçeve dışına çıkmamalarını
                 tenbihlerdi (Mustafa Fayda, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm
                 Tarihi, İstanbul 1986, II, 176-177).
                 Hz. Ömer (r.a)'ın, üzerinde titizlikle durduğu ve asla
                 müsamaha göstermediği en önemli konu adâlet meselesiydi. O,
                 mevki, rütbe, soyluluk vb. hiçbir ayırım gözetmeden hakların
                 sahiplerine verilmesi için çok şiddetli davranmıştır. Bu
                 konuda onun yanında bir köle ile efendisi arasında bir fark
                 yoktur.
                 O, her tarafta adâletin eksiksiz yerine getirilmesi, muhtaç ve
                 yoksul kimselerin gözetilmesi için ülkenin en ücra
                 köşelerindeki durumlardan zamanında haberdar olmak için imkân
                 oluşturmaya çalıştı. O, muhtaç kimseler konusunda din ayırımı
                 gözetmemiş, hristiyan ve yahudilerden olan yoksullara da
                 yardımlarda bulunmuştur.
                 Devletin temel görevlerinden birisi ilmin insanlara
                 ulaştırılmasıdır. Hz. Ömer, fethedilen bölgelerde okullar
                 açmış, buralara müderrisler tayin etmiş ve Kur'an-ı Kerim'i
                 okumak ve onunla amel edebilmek için gerekli olan eğitimin
                 verilmesini sağlama yolunda gayret sarfetmiştir. İslâm'ın,
                 müslüman olan insanlara öğretilmesi ve tebliğ çalışmalarının
                 yürütülmesi için sahabîlerden ve diğer âlimlerden istifade
                 etmiş ve onları değişik bölgelerde görevlendirmiştir. Kur'an,
                 Hadis ve Fıkıh öğretimi ile uğraşan bu âlimlere büyük
                 meblağlar tutan maaşlar bağlamıştır. Hz. Ömer, devletin her
                 tarafında camiler inşa ettirmişti. Onun zamanında dört bin
                 tane cami yapılmış olduğu rivayet edilmektedir (Ahmed
                 en-Nedvi, Asrı Saadet, Terc. Ali Genceli, İstanbul 1985, I,
                 317).
                 İlk defa bir takvimin kullanılmasına Hz. Ömer zamanında
                 ihtiyaç duyulmuş ve böylece Hicret esas alınarak oluşturulan
                 takvimle devlet işlerinde tarihleme açısından ortaya çıkan
                 problemler ortadan kaldırılmıştır (H. 16).
                 İslâm devleti, bağımsız bir devlet olmasına ve çok geniş bir
                 coğrafî sahayı kaplayan ekonomik faaliyetlerin yürütülmesine
                 rağmen, kullanılan paralar yabancı kaynaklıydı. Irak ve İran
                 bölgelerinde Fars dirhemleri; Suriye ve Mısır taraflarında da
                 Bizans dinarları tedavülde bulunmaktaydı. Bu durum o devirde
                 henüz hissedilmeye başlanmamış olsa bile, bir ekonomik baskı
                 tehlikesini beraberinde getirmekteydi. Hz. Ömer'in, devleti
                 müesseselere kavuşturup yapısını sağlamlaştırmaya çalışırken,
                 bu duruma da müdahale etmemesi düşünülmezdi. O, Hicri 17 de
                 para bastırarak piyasaya sürdü. Ayrıca Halid b. Velid'in
                 Taberiye'de Hicrî 15 tarihinde dinar darbettirdiği de
                 bilinmektedir (Hassan Hallâk, Dırâsât fî
                 Tarihil-Hadâretil-İslamiye, Beyrut 1979, 13-15).
                 Hz. Ömer (r.a), İslâm devletinin dışarıdan gelebilecek
                 saldırılara karşı güvenliğini sağlamak ve orduları düşman
                 bölgelerine yakın yerlerde bulundurabilmek için ordugah
                 şehirler tesis etmiştir. İran ve Hindistan taraflarından
                 gelebilecek deniz akınlarına karşı Basra ordugah şehri
                 kuruldu. Bu şehrin mevkii bizzat Hz. Ömer tarafından tesbit
                 edilmiştir. O, bu iş için Utbe b. Gazvan'ı görevlendirmişti.
                 Utbe, sekizyüz adamıyla o zaman boş ve ıssız olan Haribe
                 bölgesine gelip H. 14 yılında Basra şehrinin inşasına başladı.
                 Sa'd b. Ebi Vakkas, Kadisiye'de kazandığı büyük zaferden sonra
                 İran içlerine akınlara başlamıştı. Onun ordusu Medâin'de
                 bulunmaktaydı. Ancak buranın ikliminin Arap askerlerin
                 sağlığını olumsuz yönde etkilediği anlaşılınca, Hz. Ömer,
                 Sa'd'a iklim bakımından uygun ve merkez ile arasında deniz
                 bulunmayan bir yer bulup burada bir şehir kurması talimatını
                 verdi. Bu iş için görevlendirilen Selmân ve Huzeyfe, Kufe
                 mevkiini uygun buldular. H. 17 de kurulan bu ordugah şehir
                 kırk bin kişiyi iskân edebilecek büyüklükte inşa edildi.
                 Amr b. el-As, Mısır'ı fethettikten sonra İskenderiye'yi
                 karargah edinmek için Hz. Ömer (r.a)'dan izin istedi. Hz. Ömer
                 (r.a), haberleşme açısından endişe duyduğu için Kendisiyle
                 Mısır'daki kuvvetler arasında bir nehrin bulunmasını kabul
                 etmedi. Amr, Nil'in doğu yakasına geçerek burada Fustat adlı
                 şehri kurdu (H. 21). Bu ordugah şehirlerinden başka yine
                 askerî amaçlı merkezler de oluşturulmuştur.
                 Hz. Ömer'in idare anlayışı Hz. Ömer, toplumu ilgilendiren
                 meselelerde karar vereceği zaman müslümanların görüşüne
                 başvurur, onlarla istişare ederdi. O "istişare etmeden
                 uygulamaya konulan işler başarısızlığa mahkûmdur" demekteydi.
                 İstişarede takip ettiği yöntem şuydu: Önce meseleyi
                 müslümanların ulaşabildiği çoğunluğu ile görüşür, peşinden
                 Kureyşliler'in düşüncesini sorar, son olarak da sahabilerin
                 görüşlerini alırdı. Böylece en isabetli fikir ortaya çıkar ve
                 uygulamaya konulurdu. Hz. Ömer, müslümanların yaptığı işlerde
                 bir hata gördükleri zaman kendisini uyarmalarını isterdi.
                 Başka dinlere mensup olup, zımmî statüsünde bulunan kimselerle
                 alâkalı işlerde de onların görüşlerine baş vurur ve meseleyi
                 onlarla istişare ederdi. Bu durum Hz. Ömer'in adâlet
                 anlayışının ne kadar kapsamlı olduğunu ortaya koymaktadır.
                 Hz. Ömer idarede görevlendirdiği memurlarına karşı oldukça
                 sert davranır, onların bir haksızlıkta bulunmalarına asla göz
                 yummazdı. Halka karşı ise son derece şefkatle yaklaşır,
                 onların varsa gizledikleri problemlerini öğrenip çözümlemek
                 için gece-gündüz uğraşıp dururdu. O bu hassasiyetini: "Fırat
                 kıyısında bir deve helak olsa, Allah bunu Ömer'den sorar diye
                 korkarım" sözü ile ortaya koymaktadır. Hz. Ömer, merkezden
                 uzak bölgelerde halkın durumunu yakından görmek için
                 seyahatler yapma yoluna gitmişti. O, insanların çeşitli
                 dertlerini uzak diyarlarda olmaları sebebiyle kendisine
                 ulaştıramadıklarından endişe ediyordu. Bazı bölgeleri
                 dolaşmasına rağmen başka yerlere gitmeyi tasarladığı halde
                 ömrü o şehirlere ulaşmasına yetmemişti. İslâm tarihinde
                 adâletin timsali olarak yerini alan Hz. Ömer (r.a) hakkında
                 rivayet edilen şu olay onun bu sıfatla bütünleşmiş olduğunun
                 en açık delilidir.
                 Bir defasında Eslem'le birlikte Harra taraflarında (Medine'nin
                 dış bölgesi) dolaşırlarken ışık yanan bir yer gördü ve
                 Eslem'e; "Şurada, gecenin ve soğuğun çaresizliğine uğramış
                 biri var. Haydi onların yanına gidelim" dedi. Oraya
                 gittiklerinde bir kadını iki çocuğuyla üzerinde tencere
                 bulunan bir ateşin etrafında otururken gördüler. Hz. Ömer,
                 onlara; "Işıklı aileye selâm olsun" dedi. Kadın selâmı
                 aldıktan sonra yanlarına yaklaşmak için izin alan Hz. Ömer ona
                 yanındaki çocukların neden ağladıklarını sordu. Kadın,
                 karınlarının aç olduğunu söyleyince, Hz. Ömer merakla
                 tencerede ne pişirdiğini sordu. Kadın, tencerede su
                 bulunduğunu, çocukları yemek pişiyor diye avuttuğunu söyledi
                 ve; "Allah bunu Ömer'den elbette soracaktır" diye ekledi. Hz.
                 Ömer, ona; "Ömer bu durumu nereden bilsin ki?" diye sorduğunda
                 kadın;
                 "Madem bilemeyecekti ve unutacaktı neden halife oldu"
                 karşılığını verdi. Hz. Ömer bu cevap karşısında irkilerek
                 Eslem'le birlikte doğruca erzak deposuna gitti. Doldurdukları
                 yiyecek çuvalını Eslem taşımak istedi. Ancak Hz. Ömer (r.a);
                 "Kıyamet gününde benim yüküme ortak olacak değilsin. Onun için
                 bırak da yükümü kendim taşıyayım" diyerek buna izin vermedi;
                 çuvalı omuzuna aldı ve kadının bulunduğu yere götürdü. Orada
                 bizzat yemeği Hz. Ömer (r.a) hazırlayıp pişirdi ve onları
                 doyurdu. Eslem; "O, ateşe üflerken şakakları arasından çıkan
                 dumanları seyrediyordum" demektedir. Hz. Ömer oradan
                 ayrılırken kadın; "Siz bu işe Ömer'den daha layıksınız" dedi.
                 Hz. Ömer;
                 "Ömer'e dua et. Bir gün onu ziyarete gidersen beni orada
                 bulursun" dedi.
                 Bu onun insanlara yardım etmede ve mağduriyetlerini gidermede
                 gösterdiği hassasiyetin örneklerinden sadece bir tanesidir.
                 İlmi
                 Hz. Ömer'in fıkıh ilminde ayrı bir yeri vardır. O, her yönüyle
                 devleti teşkilatlandırmaya çalışırken diğer taraftan da bu
                 teşkilatlanmanın alt yapısı olan ilmî gelişmeyi sağlayabilmek
                 için gayret sarfediyordu. Fıkıh usulünün oluşumu Hz. Ömer
                 (r.a) ile başlar. Fıkıh ilminin temellerini meydana getiren
                 kaideleri, karşılaştığı kazâî ve idarî meseleleri çözüme
                 kavuştururken takip ettiği yöntemlerle belirlemeye
                 başlamıştır. Ondan sahih senetlerle rivayet olunan fıkhî
                 hükümlerin sayısı birkaç bini bulmaktadır. Hz. Ömer'in
                 içtihadlarının İslâm hukuku açısından çok büyük bir önemi
                 vardır ve Resulullah (s.a.s)'ın hadislerinden başka hiç bir
                 şey onun bu içtihadlarının üzerinde değildir (Muhammed Revvâs
                 Kal'acı, Mevsuatu Fıkhı Ömer b. el-Hattab, 1981, 8; Bu kitabta
                 Hz. Ömer'in Fıkhî içtihadları bir araya toplanarak
                 ansiklopedik bir tarzda tasnif edilmiştir).
                 Hz. Ömer (r.a), Hadis rivayeti konusunda çok titiz
                 davranmıştır. O, Peygamber (s.a.s)'den hadis rivayet eden bazı
                 kimseleri sorguya çekmiş, onlardan rivayet ettikleri hadisler
                 için şahid istemişti. Hz. Ömer'in kendisinden beş yüz otuz
                 dokuz hadis rivayet edilmiştir (Suyutî, a.g.e., 123).
                 Ayrıca o, Kur'an-ı Kerim'in te'vil ve tefsirinde ilim
                 sahibiydi. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre, kendisine
                 Resulullah (s.a.s) hayattayken kimlerin fetva verdiği
                 sorulduğunda: "Ebu Bekir ve Ömer'den başkasının fetva
                 verdiğini bilmiyorum" karşılığını vermişti (H.İ. Nasan, İslâm
                 Tarihi, İstanbul 1985, I, 319).
                 Şahsiyeti Hz. Ömer, inandığı şeyi yerine getirme hususunda
                 şiddetli davranmakla tanınır. O, müslüman olmadan önce ilk
                 iman edenlere karşı sert muamele etmişti. Müslüman olduktan
                 sonra ise bu sertliği İslâm'ın lehine müşriklere karşı
                 yönelmiştir.
                 Hz. Ömer Halife olduktan sonra da doğruların uygulanması ve
                 hakkın elde edilmesi konusunda titiz davranmaya ve en ufak
                 ayrıntıları bile bizzat takip etmeye aşırı dikkat
                 göstermiştir. O, bir şeyi emrettiği veya yasakladığı zaman ilk
                 önce kendi ailesinden başlardı. Aile fertlerini bir araya
                 toplayarak onlara şöyle derdi; "Şunu ve şunu yasakladım.
                 İnsanlar sizi yırtıcı kuşun eti gözetlediği gibi gözetlerler.
                 Allah'a yemin ederim ki, her hangi biriniz bu yasaklara
                 uymazsa onu daha fazlasıyla cezalandırırım".
                 Sert bir mizaca sahip olmasına rağmen insanlara karşı oldukça
                 mütevâzî davranırdı. Geniş toprakları, güçlü orduları olan bir
                 devletin başkanı olması onu diğer insanlar gibi mütevazî ve
                 sade bir hayat yaşamaktan alıkoyamamıştır. Pahalı, lüks
                 elbiseler giymekten kaçınır, diğer insanlar gibi gerektiğinde
                 alelade işlerle uğraşmaktan çekinmezdi. Tanımayan kimse onun
                 müslümanların halifesi olduğunu asla anlayamazdı. Çünkü çoğu
                 zaman giydiği elbise yamalarla doluydu.
                 Hz. Ömer güçlü bir hitabet kudretine sahipti ve konuşurken
                 beliğ bir uslubla konuşurdu. Onun üstün kabiliyeti yazı için
                 de geçerliydi. Valilerine yazmış olduğu talimatları ve
                 mektupları Arap dili için bir numune addedilmekteydi. Hz. Ömer
                 şiire de ilgi duyan ve şiir zevki olan sahabilerden birisidir.
                 Çok sayıda Arap şairlerinin şiirlerini ezberlemiş, az da olsa
                 şiir yazmıştır.
                 Hz. Ömer ibadet ederken bütün benliğiyle Rabbine yönelirdi.
                 Halife olduktan sonra gündüz işlerinin yoğun olmasından dolayı
                 nafile namazlarını gece kılar, ev halkını sabah namazına; "ve
                 namazı ailene emret" (Tâhâ, 20/132) mealindeki ayeti okuyarak
                 uyandırırdı. O, her sene haccetmeyi asla ihmal etmez ve hac
                 farizasını yerine getirmek için Mekke'ye gelen hacılara bizzat
                 riyaset ederdi. Rabbine karşı duyduğu sorumluluğun altında
                 öylesine ezilirdi ki, kıyamet günü hesaptan, cezasız
                 kurtulmayı başarabilirse sevineceğini söylerdi. O, ölüm
                 döşeğinde bu endişesini şu anlamdaki bir beyitle dile
                 getiriyordu:
                 "Müslüman oluşum, namazları kılıp, orucu tuttuğum müstesna,
                 nefsime zulmetmiş bulunuyorum" (Şıblî, a.g.e., II, 373).
                 Hz. Ömer (r.a)'in, şahsi hayatı oldukça sadeydi. Hz. Ömer
                 (r.a), Bizans ve İran'a karşı büyük ordular sevkeden ve onları
                 tarihlerinde pek nadir tattıkları sürekli yenilgilerle perişan
                 eden güçlü ve muktedir bir devletin başkanıdır. Ama o buna
                 rağmen yamalı elbiseler, eskimiş sarık ve yırtık ayakkabılarla
                 hayatını sürdüren bir kişidir. O, bazen dul bir kadına su
                 taşırken görülür, bazan da günün yorgunluğunu hafifletmek için
                 mescid'in çıplak zemini üzerinde uyuduğuna şahit olunurdu.
                 Medine'den Mekke'ye çok sayıda yolculuk yapmış olduğu halde
                 hiç bir zaman yanına çadır almamış ve yolda, bir çarşafı
                 dalların üzerine gererek basit bir şekilde dinlenmeyi tercih
                 etmiştir. Yine bir gün, Ahnef b. Kays yanında Arapların ileri
                 gelenlerinden bazı kimselerle birlikte Hz. Ömer (r.a)'i
                 ziyarete gitmiş; onu, elbisesinin eteklerini beline
                 sıkıştırmış olduğu halde koşar bir vaziyette bulmuştu. Ömer
                 (r.a), Ahnef'i gördüğünde ona; "Gel de kovalamaya katıl.
                 Devlete ait bir deve kaçtı. Bu malda kaç kişinin hakkı
                 olduğunu biliyorsun" dedi. Bu esnada biri ona neden kendini bu
                 kadar üzdüğünü ve deveyi yakalamak için bir köleyi
                 görevlendirmediğini söyleyince O; "Benden daha iyi köle
                 kimmiş?" diyerek karşılık vermiştir (Şıblî, a.g.e., I,
                 384-385). Günlük yaşayışını gösteren bu örnekler, Hz. Ömer
                 (r.a)'ın ümmetin sorumluluğunu üstlenen kimselerin yüklenmiş
                 oldukları görevleri ne şekilde yerine getirmeleri ve
                 makamlarının cazibesine kapılıp sıradan insanların yaşayış
                 tarzından kopmadan hükmetmeleri gerektiğini, çağları aşan bir
                 örnek sergileyerek ortaya koymuştur. Bir devlet başkanı ancak
                 bu şekilde, insanlardan ve onların günlük yaşamlarından
                 kopmadan âdil bir yönetim kurabilir. Hz. Ömer (r.a)'a âdil
                 sıfatını kazandıran, onun bu şekilde İslâm'ı yeryüzüne hakim
                 kılma yolunda varlığını ortaya koymuş olmasıdır. Hz. Ömer
                 (r.a) geçimini ticaretle temin ederdi. Bunun yanında Peygamber
                 (s.a.s)'in Medine'de ona bazı tarlalar verdiği de
                 bilinmektedir. Hayber'in fethini müteakip burada ele geçirilen
                 araziler, savaşa katılanlar arasında taksim edilmişti. Ancak,
                 Hz. Ömer (r.a) kendi payına düşen araziyi vakfetmiş ve bir
                 vakıf şartnamesi de düzenlemişti: "Bu arazi satılamaz, hibe
                 edilemez ve miras yolu ile sahip olunamaz; geliri fakirlere,
                 akrabaya, kölelere, Allah yolunda, yolcu ve misafirlere
                 harcanacaktır. Vakfı yöneten kişinin ölçülü olarak yemesinde
                 ve yedirmesinde bir sakınca yoktur" (Buharî, Şurût, 19).
                 İslâmda ilk vakıf olayı budur.
                 Halife olduktan sonra, devlet işleriyle uğraşmasından dolayı
                 kendi iaşesinin temini için Ashab'a müracaat etmiş, Hz. Ali
                 (r.a)'ın teklifine uyularak ona ve ailesine normal ölçülerde
                 devlet malından geçim imkânı sağlanmıştı. H. 15 yılında
                 müslümanlara maaş bağlandığı zaman, ona da ileri gelen Ashab'a
                 verilen miktarda, beş bin dirhem maaş tayin edilmişti. Ancak
                 onun günlük gideri çok mütevazi meblağdı. Ömer (r.a), yemek
                 olarak genellikle şunları yerdi: Ekmek (buğdaydan olduğu zaman
                 kepekli), bazen et, süt, sebze ve sirke.
                 Hz. Ömer (r.a)'ın fazileti ve üstünlüğü hakkında çok sayıda
                 sahih hadis bulunmaktadır. Hz. Ömer din konusunda o kadar
                 tavizsizdi ki, şeytanlar bile onunla karşılaşmaktan
                 çekinirlerdi. Bir defasında Resulullah (s.a.s)'in yanına
                 gitti. Resulullah (s.a.s)'dan bir şey istemek için orada
                 bulunan kadınlar, Hz. Ömer'in sesini duyduklarında hemen
                 kalkıp perdenin arkasına geçtiler. Hz. Ömer içeri girdiğinde
                 Resulullah (s.a.s) gülüyordu. Hz. Ömer ona; "Allah yaşını
                 güldürsün ya Resulullah" dedi. Bunun üzerine Resulullah
                 (s.a.s); "Şu benim yanımda olanlara şaşarım. Senin sesini
                 işitince perdeye koştular" dediğinde Hz. Ömer; "Ya Resulullah,
                 onların çekinmesine sen daha layıksın" dedi. Sonra da
                 kadınlara dönerek; "Ey nefislerinin düşmanları! Resulullah
                 (s.a.s)'den çekinmiyorsunuz da benden mi çekiniyorsunuz?"
                 diyerek onlara çıkıştı. Kadınlar; "Evet. Sen Resulüllah
                 (s.a.s)'den sert ve haşinsin" dediler. Resulullah (s.a.s),
                 Nefsim yed-i Kudretinde olan Allah'a yemin olsun ki, şeytan
                 sana bir yolda rastlamış olsa, mutlaka yolunu değiştirirdi"
                 (Müslim, Fedâilü's-Sahâbe, 22).
                 Başka bir rivayette Resulullah (s.a.s) onun için şöyle
                 buyurmuştu:
                 "Gökte bir melek bulunmasın ki Ömer'e saygı duymasın.
                 Yeryüzünde ise bir şeytan bulunmasın ki Ömer'den kaçmasın"
                 (Suyûtî, a.g.e., 133).
                 Resulullah (s.a.s), hakkı görmek ve onu tatbik etmek konusunda
                 Ömer (r.a)'ın üstünlüğünü şöyle ifade etmekteydi: "Sizden önce
                 geçen ümmetlerde bazen ilham sahipleri bulunurdu. Eğer benim
                 ümmetimde onlardan biri bulunursa, Ömer b. Hattab onlardandır"
                 (Müslim, Fedâilü's-Sahâbe, II). Bu, Hz. Ömer (r.a)'ın
                 işlerinde ve verdiği kararlarda isabetli davranmasını bir
                 anlamda açıklar niteliktedir. Nitekim Resulullah (s.a.s);
                 Allah doğruyu Ömer'in lisanı ve kalbi üzere kılmıştır"
                 (Üsdül-Ğâbe, IV, 151; Suyutî, 132) demektedir. Bir defasında
                 da Hz. Ömer'i göstererek şöyle demişti: Bu aranızda yaşadığı
                 sürece, sizinle fitne arasında kuvvetlice kapanmış bir kapı
                 bulunacaktır" (Suyûtî, aynı yer).
                 Ömer (r.a)'ın bu durumunu bazı konularda inen ayetlerin daha
                 önce onun gösterdiği doğrultuda olması da te'yid etmektedir.
                 Hz. Ömer şöyle demiştir: "Rabbime üç şeyde muvafık düştüm:
                 Makam-ı İbrahim'de, hicab'da ve Bedir esirlerinde" (Müslim,
                 Fedâilüs-Sahabe, II). Hz. Ömer ötekileri zikretmemiştir.
                 Örneğin münafıkların cenaze namazını kılmaması için Resulullah
                 (s.a.s)'e inen ayet bunlardan biridir (bk. Müslim, aynı bab;
                 Hz. Ömer (r.a)'ın görüşleri doğrultusunda nâzil olan ayetler
                 için bk. Suyûtî, a.g.e., 137-140).